جمعه, 04 بهمن 1398

طرح: احیاء دریاچه هامون «هامون را در یابید»عباس اویسی

 

 

بسمالله الرحمن الرحیم

زیزدان و از ما برآن کسی درود                                           که تارش خرد باشد و داد پود

عنوان طرح: احیاء دریاچه هامون «هامون را در یابید»

 

مقدمه

  از جمله چهرهای عمومي سیستان فرورفتگي يا هامون سيستان، مشتمل بر سه مرداب معروف (درياچه) به هامون صابري و هامون پوزك و هامون هيرمندمي باشد.اين مرداب ها بوسيله رودخانه هاي هيرمند رود، فراه رود، هاروت، خاش رود، تشكيل مي شود. در جوار اين مردابها پهنة وسيعي پوشيده از ني قرار دارد كه به نيزار معروفست . در مواقع طغيان رودها، اين مرداب ها به هم متصل مي شوند. و درياچة عظيمي را تشكيل مي دهند كه آبهاي اضافي آن از طريق رودي موسوم به شيله به گودزره در افغانستان مي ريزد.1

مهمترين رود سيستان، هيرمندنام دارد كه با شعبات متعددش شاهرگ حياتي سيستان محسوب مي شود. اين رودخانه از كوههاي بابا درافغانستان سرچشمه گرفته و در ناحيه مرز ايران و افغانستان به دو شاخه (شعبه) تقسيم مي شود. يك شاخه بنام پريان مشترك در حدود 12 كيلومتر مرز مشترك را بوجودآورده و سپس بعداز طي 5 كيلومتر در خاك ايران مجدداً بر روي خط مرزي ادامه يافته و در انتها به هامون صابري مي ريزد. شاخه ديگر از كنار آبادي كهك عبور و به طرف شمال باختر ادامه مي يابد كه بر روي آن امروزه، سه سد، 1 سد (كُهك) 2 سد زهك 3 سد سيستان ايجاده گرديده است. سپس اين شاخةرود ، نام رود سيستان ‌به ‌خود‌ گرفته‌كه‌ پس‌از‌مشروب‌ ساختن‌شهرستان‌زابل ‌به ‌درياچه ‌هامون‌ وارد مي‌گردد.

در اين شهرستان حدود 80 چراگاه طبيعي وجود دارد، كه معروفترين آنها به مرتع خواجه. موسوم است. ضمناً جنگلهاي طبيعي و مصنوعي زيادي جهت تثبيت شنهاي روان شامل انواع درختان گز و تاغ موجود مي باشد.از قبيل جنگلهاي ريگ چاه، نياتك، قاسم آباد و گود.

  با توجه به اهمیت و جایگاه دریاچه هامون در سرنوشت منطقه سیستان، این پدیده طبیعی توانسته در طول تاریخ بار زیادی از حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سیستان را به تنهایی برعهده بگیرد. به طوریکه سیستان جهت ادامه حیات خود وابسته به منابع آبی همچون هیرمند و هامون بوده است. شکل گیری سکونتگاه های انسانی در اطراف آنها حتی امروزه نیز مشهود است و وجود تمدن درخشان شهر سوخته برلب این آب شکل گرفته است، گواه این مطلب می باشد.

  نقش هامون در بقاء انسان طالب حیات و تشکیل سکونتگاه آشکار است. سیستان گذشته سه چهره کوه، دشت و دریاچه را با هم به زیبایی در آمیخته بود و منشاء بوجود آمدن سه نوع زندگی اجتماعی و معشیت کشاورزی، دامداری و صیادی گردیده بود. این امر باعث ایجاد ثروت مادی برای مردم و حکومت و تحکیم پایه های قدرت سیاسی ، اقتصادی و آجتماعی خاص این ناحیه شد. کمتر سرزمینی با این خصوصیات و پتانسیل دیده می شد. چنانکه سیستان به برکت زمین های حاصلخیز و منابع آبی سرشار خود همواره از ایالت مهم مالیات دهنده بود. این رقم شامل مالیات نقدی و جنسی بود و سهمی از آن شامل محصولاتی بود که به نوعی از این دریاچه پربرکت اخذ می شود. مانند مالیات شکار و صید ، پر مرغابی و علفچر مراتع و نیزار. هیچ حکومتی نمی توانست از چنین درآمدی صرف نظر کند. این روند تا دوره معاصر(دوره قاجار و پهلوی) ادامه یافت. اما امروزه دیگر خبری از آن نیست. باید به فکر راهکار و راه حل امروزی برای آن بود و فقط قرار در حوادث و موقعیت گذشت نبود، باید تاریخ را ساخت نه مقهور آن شد.!

  خشکی و بی آبی نزدیک به دو دهه فرزندان برومند سیستان (هامون و هیرمند) سیستان موجودات ساکن آن را به مصائب فراوان دچار کرده است که پیامدهای آن برهمگان ملموس و آشکار است. از جمله مهاجرت، فقر، ناامیدی، سرخوردگی، عدم سرمایه گذاری، تخلیه روستاها، نبود نشاط و حمیت اجتماعی، نابودی حیات وحش و زیست بوم. صرف نظر از مباحث مهم ژئو پولوتیک و ژئواستراتژیک که اهمیت بررسی کارشناسی و دولتی دارد.

  بنابراین لازم است با توجه به حساسیت و موقعیت استراتژیک سیستان در شرق کشور که مقام معظم رهبری، آن را تنگه احد نامیده است، حمیت و حرکتی اجتماعی در آن ایجاد شود.

با توجه به جایگاهی که هامون در فرهنگ و زندگی جامعه سیستان و حیات اقتصادی- اجتماعی آن دارد، ضروری است همت و حمیت اجتماعی برای توجه به این بحران که زیست ساکنان آن را تهدید می کند، مد نظر قرار گیرد و وجه حمیت اجتماعی که نشانگر رشد شعور اجتماعی است نمایان شود.

هدف طرح

  ایجاد حمیت و تحرک اجتماعی، بوجود آوردن مطالبه عمومی جهت احیاء دریاچه هامون، بسیج افکار عمومی و صاحبان اندیشه و کارشناسان به این موضوع نابودی هامون از اهداف این طرح است. زیرا که حیات زیستی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی روح جمعی، نشاط و امید مردم سیستان تا حد زیادی به این امر وابسته است. حرکت اجتماعی در خصوص هامون باعث نزدیک شدن صفوف مردم و بلوغ تفکرات جمعی و تبدیل شدن به یک ید واحد می گردد این اتفاق موجب چشیدن طعم واقعی وحدت و همگرایی حول موضوعی مشترک که همگان به آن اذعان دارند می گردد و راه را برای آینده ای بهتر و نقش آفرینی مردم هموار می سازد.

    می تواند مقدمه ای برای اقدامات آتی باشد که تجربیات و نتایج آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. همچنین باعث حضور مردم در عرصه های اجتماعی فرهنگی و اقتصادی، بالا رفتن مشارکت اجتماعی و شرکت در تعیین سرنوشت خودشان می گردد. همچنین می تواند حساسیت مردم را نسبت به مسائل که در محیط اطراف شان روی می دهد، نشان دهد. از سرخوردگی، روزمرگی، بی تفاوت و عدم توجه به سرنوشت هم نوعان تا حدی جلوگیری کند. سبب ایجاد همدردی، همیابی ، حس خودباوری و همگرایی می شود.

  واضح است هر شخص علاوه بر وظایف فردی، وظایف اجتماعی دارد، که لازمه آن حضور و شریک شدن در آلام و سرنوشت مردم می باشد.

  امروزه یکی از مسائل بغرنج سیستان که عموم گروهها برآن وفاق و اشتراک نظر دارند، خشکی و بی آبی متوالی، هامون و هیرمند است که پیامدهای آن از جمله مهاجرت و تخلیه روستاها ، فقر و طوفان گردوخاک، ریزگردها بر همگان آشکار است. می توان با مطرح نمودن چنین موضوعی مردم را برای حل آن بکار گرفت و از آنها خواست نظر بدهند، مشارکت کنند و راهکار ارائه نمایند و نسبت به سرنوشت شان بی تفاوت نباشند. از اقدامات متفرقه فردی که حاصلی چندانی ندارد، بپرهیزند. این امر نشان دهنده ی شعور اجتماعی است که از اقدامات جزئی و فردی به حمیت جمعی ره یافته اند.

  تشتت و تفرقه حال حاضر در سیستان و تسلط روح مطلق قومیت گرایی نیاز به تلنگری اساسی دارد که یکی از راهکارهای آن مطرح شدن نظرات و افکار جدید جامعه شناختی است. آسیب ها و بحران های اجتماعی و اقتصادی که این منطقه را تهدید می نماید، موجب شده هیچ اراده جمعی صورت نگیرد و مطالبه ای عمومی بوجود نیاید. مسئولان نیز آنچنان که باید به فکر حل مسئله نیستند و آنچه هرزچندگاهی مشاهده می شود فقط سطحی و پاک کردن صورت مسئله است نه حل مسئله؟! زیرا مطالبه عمومی و عقبه مناسبی برای این موضوعات وجود ندارد.

  با مطرح کردن مسئله هامون و آب، اکثر نیروها و سرمایه های اجتماعی حول یک محور مشروع جمع و بسیج شده و برای حل آن تلاش می کنند.

  امروزه خوشبختانه نظام جمهوری اسلامی و بخصوص دولت تدبیر و امید به دنبال بهاء دادن به سازمان های مردم نهاد در عرصه های اجتماعی است. امروزه موضوع حمیت جمعی و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت سیستان در سطوح مختلف جامعه بویژه روشنفکری مطرح است. مسلماً خواسته‌ عمومی و اجتماعی پشتوانه مهمی برای مسئولان اجرایی است و آنان در پی گیری آن مصمم تر می کند. حتی آنها وا می دارد به خواسته و افکار عمومی توجه کنند. مسئولان قوه مجریه و مقننه از پشتوانه و دلگرمی بیشتری برخوردار می گردند که قدرت مانور و  اجرایی زیادتری را بدنبال می آورد. البته این موضوع بر کسی پوشیده نیست که این کار نیاز اساسی به روشنگری، اندیشه مصلح، شفاف و مسالمت آمیز دارد تا تفکر عافیت طلب.

خردورز سیستانی سال ها قبل به بنده نکته ای فرمود که مشکل سیستان رستم است شاید در آن زمان مفهوم این جمله را نمی دانستم ،  البته منظور ایشان رستم شاهنامه نبود بلکه رستم گونه عمل کردن ( فردی عمل کردن ) و منیت فردی بود که گاها برخی از ما فکر می کنیم به تنهایی و به صورت قهرمانانه مانند عصر اساطیری درج در شاهنامه می توانیم به مقابله و حل مشکلات منطقه بپردازیم  و مشورت را هنوز بعنوان یک ارزش بعضا نپذیرفته اند امروزه دیگر تفکرات جمعی و همگرایی می تواند ما را به سر منزل مقصود برساند . البته این موضوع نیاز به فرهنگ سازی و آموزش دارد .

امروزه سیستان و هامون خشک آن حال و هوای خوشی ندارد. تازیانه های فراوان خورده و شکستن استخوان های حیات آن به گوش همگان می رسد. دیگر چه جای ایستادن و درنگ کردن است برادر!! حتی مسئولان با تعجب گفته اند از سیستان صدایی شنیده نمی شود و به زبان بی زبانی می گویند از تو به یک اشاره از ما به سردویدن.

  سیستان در وضعیتی نیست که بر کوس اختلافات همیشگی بکوبیم و افتراق داشته باشیم. ما (سیستانیها) حتی اگر شده از روی اجبار هم باید همدیگر را تحمل کنیم و دوست داشته باشیم. اختلافات و کج اندیشی را باید کنار بگذاریم. زیرا که دیو پلشتی و اپوش خشکسالی بر در خانه ما نشسته است. نباید غافل از احوال خود به موضوعات جزئی مشغول باشیم. سیستان برای زنده شدن فرزندانش لحظه شماری می کند.

  از طرف دیگر موضوع هامون یک مسئله زیست محیطی است و خالی از هر شائبه دیگر (سیاسی و جناح بندی). باید نشان داد که می توانیم جمعی بیندیشیم و حرکت کنیم، زیرا به سرنوشت خودمان علاقمندیم و چون چنین می اندیشیم، پس زنده ایم!.

 این مسئله آنقدر مهم است که می تواند قضیه روز منطقه باشد و چند روزی از زندگی روز مرگی را به آن اختصاص دهیم. اما به نظر می رسد خیلی از مردم آگاه از عمق فاجعه ای که رخ داده است، نیستند. بنابراین لازم است یک تحرک اجتماعی برنامه‌ریزی شده صورت گیرد. به همین دلیل مجمع توسعه سیستان درصدد است قدمی در این وادی با اجرای طرح احیاء هامون با شعار «هامون را در یابید» و یا «هامون در احتضار است» با همکاری علاقه مندان و اندیشمندان منطقه و با هماهنگی سازمان ها و نهادهای مختلف را انجام دهد.

  می خواهیم احیاء هامون را به صورت یک مطالبه عمومی مطرح کنیم که در آن همه اقشار مختلف جامعه نقش ایفاء کنند و بازیگر نقش خود باشند. حرکتی خودجوش، مردمی و محیط زیستی و مسالمت آمیز.

جمعیت هدف:

  قاطبه اقشار جامعه به خصوص تحصیل کرده ها، روشنفکران، علما، روحانیت، بازار، صنوف، روستائیان، دانشجویان، دانش آموزان، معلمان، مهندسان، دوستداران محیط زیست، وبلاگ‌نویسان، مدیران سایت ها، روزنامه نگاران ، شهرداری ها و بسیج.

گروه های شرکت کننده و امداد:دانشگاه ها، سازمان محیط زیست، اصناف، بازار، بسیج، فرمانداران، نمایندگان مجلس، ائمه جماعات و علما، آموزش و پرورش، وبلاگ نویسان، روزنامه‌نگاران، جوانان، شهرداری، تاکسی داران و اتوبوس رانی.

شیوه اجرای طرح:

  این طرح به صورت ویژه برای مدتی معین پیشنهاد می شود. بیشتر سرمایه لازم معنوی و حمیت جمعی است تا مادی.

امکانات و مراحل:برای اجرای این طرح پیشنهاد می گردد از میان اندیشمندان و علاقه مندان ،نمایندگانی انتخاب و جلسه ای تشکیل گردد. تا چگونگی اجرای طرح، راهکارها و امکانات لازم مشخص شود. با این حال برای شروع راهکارهای ذیل پیشنهاد می شود که بهتر است مورد توجه قرار گیرد.

1-   نشست اساتید حوزه های مختلف محیط زیست و انسانی، جامعه شناسان، اهالی فرهنگ و دانش و صاحب نظران در قالب همایش جهت ارائه اظهارنظر، سخنرانی و مقاله با پوشش خبری و رسانه ای مناسب .

2-   استفاده از محیط و فضای مجازی و اینترنت مورد توجه قرار گیرد. وبلاگ نویسان و مدیران سایت ها جلسه تشکیل داده و مقرر گردد تا اجرای طرح را پشتیبانی نمایند و فضای مجازی را با موضوعات مربوطه هامون تحت تأثیر قرار دهند. (عکس، مقاله، فیلم، شعار، نظرخواهی، لینک و تشکیل اتاق گفتگو و.....).

2- بازار، اصناف و فروشگاه های بزرگ و اتحادیه آنها، از طریق توزیع عکس، پوستر و کارتکس و نصب بنر با پیام هامون را در یابید و...

3- نصب پلاکارد و بنرها در سطح شهرهای سیستان با همکاری شهرداری ها و محیط زیست، ارشاد اسلامی و میراث فرهنگی.

4- برگزاری همایش برای بررسی مسائل و پیامدهای خشکسالی هامون با همکاری دانشگاه زابل، پژوهشکده تالاب هامون و محیط زیست

5- تهیه کارتکس ها و برچسب ها با شعارهای مناسب حول محور (هامون را دریابید) جهت نصب و نوشتن بر روی تاکسی ها و اتوبوس های شهرداری، با هماهنگی شهرداری و اتحادیه تاکسی داران و اتوبوسرانی.

6- تهیه گزارش و مقالات و چاپ به صورت ویژه نامه در روزنامه ها و جراید محلی و ملی( مانند چاه نیمه، ندای هیرمند، عیاران،پر سیمرغ، زاهدان).

7- رایزنی جهت همکاری رادیو محلی، صدا و سیما استان و کشور جهت پوشش خبری و گزارشی موضوع هامون.

8- مطرح کردن موضوع در مدارس و دانشگاه های منطقه در قالب های مختلف همچون شعر و داستان ها و نمایشگاه فیلم ، عکس ونقاشی....

9- اجرا سرودهای محلی و محفل شعر با همکاری اداره ارشاد اسلامی ، انجمن شعر،تئاتر و موسیقی.

10- ارائه موضوع هامون در سخنرانی های ائمه جماعات و یا سخنرانی پیش از خطبه های نماز جمعه .

11- نوشتن طومار مناسب جهت امضاء مردم و نمازگزاران برای ارسال به مسئولان بلند پایه و تقاضای  تشکیل کمیسیون مخصوص هامون و هیرمند و مطالبه حقآبه ایران همچون اورمیه.

12- نشست علمی با کارشناسان خبره محیط زیست، آب، کشاورزی، نمایندگان مجلس، استاندار و فرمانداران، مدیران اجرایی استان و کشور.

13- یاری گرفتن از سایر سازمان های مردم نهاد (N. j. o) جهت هم گرایی، هم اندیشی و اتحاد در سطح ملی و بین المللی.

14- یاری گرفتن از ورزشکاران و چهره های نامی فرهنگی و ادبی از جمله نویسندگان و شاعران و ورزشکاران ملی.

15- اعزام چند دوچرخه سوار به مناطق و شهرهای مختلف یا پیاده روی در هامون با شعار هامون را در یابید.

16- تقاضا از مدیران دستگاه های دولتی جهت نصب پلاکارد، بنر و نوشتجات راهنما در راستای توجه دادن به این موضوع مهم.

17- حضور مردم و نخبگان در کنار هامون و ایجاد زنجیره سمبلیک انسانی.

18- تعیین روز هامون در تقویم شهری یا استانی.

 

نتیجه گیری:

  ایجاد امید و خودباوری در مردم منطقه، ارائه راهکارهای جمعی، ایجاد حمیت اجتماعی، بوجود آوردن اتحاد، همدردی و همدلی، همگرایی، کمک به مسئولان برای حل مسائل اجتماع، تشکیل پشتوانه و حمایت مردمی برای طرح‌های آنان، حضور همگان در صحنه که زمینه را برای حرکت های بعدی آماده می سازد، از پیامدهای این طرح است. روح امید و خودباوری را دوباره زنده می کند. باعث وفاق عمومی می گردد.

از سرخوردگی و ناامیدی ، رخوت و خمودگی و روزمرگی که جامعه دچار آن شده است تا حدی جلوگیری می کند.

  این موضوع ضرورت همدلی و هم اندیشی و هم گرایی را برای اعضای جامعه آشکار می‌نماید و طعم آن را به اعضای جامعه می چشاند. تا جامعه ای پویا را بتوانیم رقم بزند و پشتوانه خوبی برای مسئولان باشیم.

سرفراز باشی سیستان من

 

ز دانش به اندر جهان هیچ نیست.                                تن مرده و جان نادان یکیست

(از نظر مولف این طرح می تواند جرح و تعدیل و اصلاح شود).

 



1-غلامحسين مصاحب؛ دائرة المعارف فارسي؛ جلد اول، موسسه انتشارات فرانكلين، تهران 1345.ص 1406.

 

 

نظرات  

 
+3 #2 روشن
خسته نباشید
حمایت ما از این طرح
بازگو کردن
 
 
+2 #1 خداداد جهانتیغ
دریاچه هامون یعنی اب واب یعنی حیات وزندگانی و زنده ماندن تا مصوب حقابه اب هامون از طریق مردم و مسولین سیستان و نمایندگان استان و استاندار محترم و وزیر امور خارجه با دولت مردان کشور افغانستان تا تصویب اب دریاچه هامون و زنده نگهداشتن نام سیستان با تشکر از دست اندرکاران حقابه دریاچه هامون و....
بازگو کردن
 

اضافه کردن نظر


شما اینجا هستید: Home هامون طرح: احیاء دریاچه هامون «هامون را در یابید»عباس اویسی