پنج شنبه, 28 تیر 1397

پیام خسرو افسری و بررسی مشکلات خشکسالی

علی فیروزکوهی

برادر بزرگوار و اندیشمند

جناب آقای فیروزکوهی

مدیر محترم سایت اینترنتی وزین "سیستو"

با اهداء سلام

احتراماً ضمن تقدیر و تشکر از جنابعالی درخصوص تلاش برای ایجاد همدلی و وفاق دربین اندیشمندان ، صاحب نظران و دلسوزان سیستان و همچنین فراهم آوردن زمینه بهره مندی از نقطه نظرات ، راهکارها و مسائل راهبردی جمعی از عزیزان بزرگوار سیستانی، بدواً در طلیعه سخن لازم می دانم نکاتی چند در خصوص اهمیت تالابها بیان نمایم:

تالاب‌ها بخشی از اکوسیستم‌های آبی و از جمله مهم‌ترین عرصه‌های حیاتی در جهان محسوب می‌شوند که تحت تاثیر مستقیم آب و خشکی قرار دارند و به این دلیل علی‌رغم داشتن وسعت کم دارای ساختاری پیچیده بوده و عملکردی با دامنه‌ی وسیع دارند .

 این دسته از اکوسیستم‌ها بر مناطق حاشیه‌ای و دور از خود نیز اثرات متنوعی می‌گذارند و با توجه به تنوع‌زیستی منحصر به فرد، حجم بالای زیست‌توده، نقش کنترلی در سیستم‌های هیدرولوژیک، تعدیل درجه‌ی حرارت، کنترل بیولوژیک امراض و بیماری‌ها، نقش‌های ارتباطی و حمل و نقل، جهان‌گردی و تفرجی، ارزش‌های بی‌شمار علمی و پژوهشی و اندوخت‌گاه‌های بیوسفری از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند که متاسفانه از بین رفتن مهمترین تالاب استان در سیستان موجب گردیده است که این امر بدون اغراق به مهمترین معضل محیط زیست استان مبدل گردد.

خشكسالي اولين فاكتور حیات را با كاهش منابع آبي از بین می برد و باعث افت شديد منابع واز دست رفتن امكان  حیات زیست  بومها می گردد و به تبع  آن با تأثیر تشدیدی سایر عوامل انسان ساخت  ،زندگی آن دسته از جوامع محلی كه در حاشیه طبیعت  امرار معاش مي كردند  را در سیطره خود قرار می دهد.  

از بین رفتن تالاب هامون  موجب کاهش جمعیت حیات وحش در مناطق زیست محیطی استان ،مدفون شدن روستاها و اماكن در زير توده هاي ماسه و معضلات اقتصادي ـ اجتماعي ،از بين رفتن فرصت هاي شغلي ، فقر وافزايش فعاليت هاي غير قانوني ،پرشدن كانال هاي آبرساني  وافزايش هزينه هاي لايرويي ، بالا آمدن بستر رود خانه ها و مسدود شدن مجاري آب براثر ورود شن و ماسه و هرز رفتن ميليون ها متر مكعب آب در سال ،خسارت اقتصادي فراوان به تأسيسات كشاورزي و محصولات توليدي ،افزايش تصادفات جاده اي به دليل كاهش ديد و خسارت جاني و مالي فراوان،افزايش آلودگي هوا  و تهديدسلامت جسمي افراد و بروز بيماري هاي تنفسي و ريوي در سیستان بوده است.

علاوه بر این در طي دوران خشكسالي به كانون هاي بحران زاي بياباني اضافه شده  و بدين ترتيب ساعات وتعداد روزها یی با طوفان گرد وخاك شديد، وریز گرد در افزايش يافته  كه خسارات جبران ناپذيري تاکنون  به همراه داشته است.

دلایل بروز خشکسالی های شدید و متناوب بارندگی کم، تبخیر زیاد و کم عمق بودن هامون ها می باشد. چرا که یکی از عوامل بروز خشکسالی های شدید قرار گرفتن تالاب هامون در یکی از گرم و خشک ترین اقلیم های جهان است. متوسط بارندگی دنیا 750 میلیمتر در سال است که این مقدار در ایران حدود 250 میلیمتر و در سیستان شرایط معمولی 59 میلیمتر است کمبود بارش به همراه تبخیر بسیار زیاد (4747 میلیمتر در سال) و عمق کم دریاچه باعث از دست رفتن سریع آب می گردد. از طرفی با توجه به متکی بودن حیات سیستان به رودخانه هیرمند که بین دو کشور ایران و افغانستان مشترک می باشد از سال 1310 هجری شمسی چندین قرارداد بین دولتهای دو کشور در مورد تقسیم آب هیرمند منعقد شد که متاسفانه بدلیل بی ثباتی حکومت در افغانستان، چندین دوره شاهد قطع آب هیرمند به ایران و ایجاد خشکسالی های شدید بوده ایم. که اثرات زیانبار اقتصادی و اجتماعی زیادی را به همراه داشته است.

در بررسی شدت پتانسیل باد در 60 ایستگاه هواشناسی کشور، ایستگاه زابل بالاترین فراوانی و سرعت را به خود اختصاص داده است و بدلیل خشک بودن محیط، با میانگین تعداد 7/80 روز طوفانی در سال طی یک دوره پنج ساله (1995-1990) رتبه دوم وقوع طوفان های ماسه ای در قاره آسیا را داراست. دفتر فنی تثبیت شن و بیابان زدائی براساس طرح شناسایی کانون های فرسایش بادی و تعیین اولویت های اجرایی مشخص کرد که 14 استان کشور تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارند. از بین آنها استان سیستان و بلوچستان با 229174 هکتار بالاترین رتبه را به خوداختصاص داده است و سهم منطقه سیستان در این استان از نظر مناطق تحت سیطره فرسایش بادی و فراوانی وقوع طوفان های غبارزا، نسبت به سایر مناطق بیشتر است.

در پاسخ به سوال جنابعالی مبنی بر اینکه" آیا خشکسالی سیستان به اتمام می رسد؟" بنده مطلبی درخصوص اینکه "زبان آدمی قلم پروردگار است" گفتم و قرار شد دعای حضرت موسی (ع) در طلب باران را برایتان بنویسم.

«مثل در قمشه (شهرضا) بدین شرح مشهور است: " زبان بنده قلم خداست" که حکایتی زیبایی دارد. بدین مضمون که در زمان حضرت موسی (ع) خشکسالی شد و پیرو آن وحوش از حضرت موسی خواستند تا از خدا بخواهد باران رحمتش را نازل کند . حضرت در کوه طور پیغام جانوران را رساند. حق تعالی فرمود تا سه سال خشکسالی ادامه دارد. در برگشت جانوران جست و خیز کنان جلو می دویدند . حضرت که ذوق و شوق آنان را دید دلش نیامد ناراحتشان کند گفت: تا 3 روز دیگر باران می بارد و چنین شد.

موسی (ع) حیرت زده پرسید: پروردگارا این چه سری بود؟ از جانب حق تعالی ندا رسید: "ای موسی خودسرانه دل مخلوق را شاد کردی. نخواستم آبرویت بریزد" . از آن زبان می گویند: «زبان بنده قلم خداست» پس ما می باید از درگاه خداوند متعال درخواست نمائیم که همانا خداوند رحمان و رحیم است (مجله فرهنگ مردم سال اول شماره 3 و 4 ص 20 و 21 برگرفته از کتاب قرآن و محیط زیست نوشته دکتر محمد بیستونی لازم به توضیح است که این کتاب هنوز به چاپ انبوه نرسیده است).

درخصوص اقدامات بعمل آمده و بیان راهکارها و مسائل راهبردی درخصوص احیای تالاب هامون باید خدمت شما عنوان کنم که دریاچه هامون دارای اکوسیستمی خاص و تقریباً منحصر به فرد است به نوعی که در تاریخ حیات خود تغییرات و دگرگونی های بسیار زیادی را شاهد بوده برای مثال در بعضی سالها به طور کامل خشک شده اما مجدداً تحدید حیات نموده است در شرایط عادی نیز شاهد ایام پرآب و فصول خشک هستیم بنابراین سطح دریاچه به خاطر شرایط کلیمائی ویژه دائماً در حال تغییر است که این پدیده تاثیر خود را بر روی حیات منطقه خواهد گذاشت.

این جانب نیز به عینه از شروع خدمت در محیط زیست، نظاره گر روزهای پرآبی و سرسبزی تالاب هامون و همچنین تغییر شرایط و توالی اکوسیستم تالاب بوده ام. شاهد روزگاری که فراوانی آب و سیلاب سبب شد تا مجبور به گشودن دهانه رود شیله شویم تا عبور آب از دهانه شیله بطرف گودزره» سرعت یافته و منطقه سیستان از تهدید سیل نجات یابد.

این تالاب همواره در طول حیات خود با فراز و فرودهایی در سالهای خشکسالی و ترسالی همراه بوده است(خشکسالیهای سالهای1326  الی 1335 و 1349  الی  1351) و نیز خشکسالیهای اخیر(1377  نا کنون).

قبل از شروع خشکسالی با اولین کار پژوهشی که تحت عنوان بررسی وضعیت تالاب هامون انجام شد، یک دل نگرانی ایجاد شد چرا که با مستنداتی که جمع آوری شد احتمال خشکسالی و نابودی تالاب هامون توسط اقدامات انسان ساخت و تغییر اقلیم دور از ذهن نبود. با توجه به روند خشکسالیها و ترسالی ها با شروع خشکسالی فکر نمی کردیم که روند خشکسالی اخیر چنین طولانی شود. ولی با طولانی شدن خشکسالی تیم کاری جهت بررسی وضعیت هامون در محل اداره کل حفاظت محیط زیست استان تشکیل دادیم و اقدام به تهیه بسته اجرائی درخصوص تالاب هامون نمودیم که براساس بسته اجرائی می بایست اقدامات اجرائی جهت بهبود وضعیت تالاب هامون بعمل می آمد که از آن جمله قرق یک منطقه و بکارگیری تعدادی نیرو جهت این کار بود که ظرف شش ماه نتیجه مثبت آن کاملاً براساس مستندات مشهود است.

پس از آن به منظور نشان دادن وضعیت مطلوب تالاب و نمایش کارکردهای مختلف تالاب به این نتیجه رسیدیم که یک منطقه در تالاب را بصورت پایلوت یا نمونه احیا نمائیم که در مرحله مکانیابی طرح پایلوت باتوجه به اهمیت کوه خواجه بعنوان تنها ارتفاع یا بلندی دشت سیستان و استقرار در هامون هیرمند و همچنین پیشینه فرهنگی و تاریخی آن و از طرفی محدودیت اعتبارات عمرانی همه همکاران بر این نقطه اتفاق نظر داشتند و در این راستا تلاش در جهت اخذ حق آبه ای هر چند جزئی برای رسیدن به اهدافمان داشتیم که با مساعدت همکاران سازمان مرکزی، وزارت نیرو مجاب شد به منظور نجات بخشی از اکوسیستم تالاب برای اولین بار در کشور، 60 میلیون متر مکعب از ذخیره آبی چاه نیمه را بعنوان حق آبه تالاب به حفاظت محیط زیست اختصاص دهد. سپس تلاش نمودیم با طرح مسئله احیای فاز یک هامون اقدامات عملی را شروع نمائیم. در این بین جای تقدیر و تشکر دارد از زحمات همکاران ، معتمدین سیستان و برخی صاحبنظران امور آب استان و شهرستان زابل که با تلاش و زحمت بسیار با حداقل امکانات سعی نمودند تا 14 مسیری که آب وارد تالاب می شد و همچنین کانون ریز گردها را شناسائی کنند و در نظر است درصورت تأمین اعتبار اقدامات اجرائی شروع شود.

در این مدت مطالعاتی و اقدامات قابل توجه دیگری هم برای رسیدن به اهدافمان که همان احیای تالاب هامون است انجام دادیم که به شرح ذیل می باشد:

- بررسی اثرات بادهای 120 روزه سیستان

- بررسی اثرات خشکسالی بر روی حیات وحش و ارائه راهکارهای اجرایی

- طرح منشایابی طوفانهای گردو غبار و تعیین مناطق حساس به فرسایش سیستان با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی

- ارایه راهکارهای اجرایی  بررسی اثرات خشکسالی بر روی حیات وحش

- انجام طرح مدیریت جامع تالاب هامون (تشریح خصوصیات اکولوژیکی اقتصادی و اجتماعی)

- مطالعات کانال انتقال آب از مسیر افضل آباد تا حومه کوه خواجه و تحدید قسمتی از هامون هیرمند و نقشه برداری

- تهیه نرم افزار بانک اطلاعات تالابها

- مطالعه بررسی توان اقتصادی اجتماعی در تالاب بین المللی هامون با تاکید بر هامون صابوری و هامون پوزک

-نقشه برداری در بخشهایی از تالاب وتهیه تصاویر ماهواره ای تالاب

-انجام طرح تفصیلی تالاب هامون(دردست اقدام)

- احداث ایستگاه پایش آلودگی هوای سیستان  

- احداث ایستگاه پایش فرامرزی شهرستان هیرمند

-  لایروبی و حفر کانال بطور 5/3 کیلومتر از محل تپه کنیز به چونگ سرخ (بعنوان اولین اقدام عمرانی)

- اجرای طرح احداث کانال انتقال آب از مسیر افضل آباد تا حومه کوه خواجه از محل اعتبارات احیای تالابها

- باز گشایی بخشی از دایک مرزی احداث شده توسط هنگ مرزی در مسیر عبور آب از افغانستان به تالاب

- تشکیل و راه اندازی دبیرخانه تالاب هامون

- تشکیل کارگروه حفظ و احیای تالاب هامون و برگزاری جلسات مربوطه با ریاست استاندار محترم

- برگزاری کارگاههای آموزش برای جوامع محلی و همچنین  کارگاه آموزشی مدیریت یکپارچه تالابها و تهیه اقلام آموزشی جهت اطلاع رسانی و تنویر افکار عمومی

و در پایان اعتقاد داریم که احیای تالاب هامون در گرو انجام اقدامات ذیل می باشد که اگر بتوانیم در این مسیر گامهای مثمر ثمری برداریم، انشاءا... به فضل خداوند متعال از این بحران رهائی می یابیم:

- انجام تحقیقات روز آمد در خصوص منابع آب تالاب در افغانستان وتصمیم گیری در راستای انتخاب بهترین آلترناتیو جهت احیای تالاب که  متناسب با شرایط واقعی منابع آب در کشور همسایه باشد.

-تهیه طرح پهنه بندی تالاب و تهیه نقشه های کاربردی به روز شده،اعم از نقشه های توپوگرافی و نقشه های رقومی  با لایه بندی های مورد نیاز

 -انجام اقدامات اجرایی مناسب پیرامون تغییر الگوی کشت و آبیاری در منطقه سیستان و اصلاح وضعیت کشاورزی در منطقه

- تکمیل فاز اجرایی طرح انتقال آب با لوله به روش کم فشار به اراضی کشاورزی توسط وزارت نیرو و جهاد کشاورزی

- برنامه ریزی به منظور استفاده از حجم غیرقابل استفاده چاه نیمه ها در زمان کم آبی

- پیگیری و تخصیص کامل اعتبارات خشکسالی ، تحویل به موقع نهاده های دامی و کشاورزی، پوشش مناسب بیمه ای ناشی از مرگ و میر دام ها و عدم کشت محصولات کشاورزی

- مطالعه و اجرای طرح های تثبیت شنهای روان و کنترل ریزگردها

- هماهنگی با کشور افغانستان جهت شفاف سازی، بازدیدهای مشترک و انتقال اطلاعات درست در زمینه صحت و سقم فعالیتهای سدسازی و ذخایر آب جهت برنامه ریزی اصولی زیر نظر سازمانهای بین المللی و کنوانسیون رامسر

- انجام مطالعات نیازسنجی، انتقال و توزیع آب شرب شهر زرنج افغانستان از ذخایر چاهنیمه ها جهت استمرار همکاریهای افغانستان در زمینه رها سازی آبهای پشت سد کجکی و همچنین اجرای مدیریت صحیح آب در فعالیتهای کشاورزی توسط آن کشور

- شروع فعالیتهای مشترک آبزی پروری و اکوتوریسم به منظور احیای تالاب

- تولید و انتقال انرژی برق به کشور افغانستان جهت تحکیم روابط

- اصلاح معاهدات فیمابین ایران و افغانستان بر اساس نیازهای شرب، کشاورزی و محیط زیست

- انجام مطالعات مجدد و تکمیلی در راستای بررسی وجود و یا عدم وجود سفره های آب زیر زمینی و تعیین ارزشگذاری آنها  در مناطق مجاور منطقه سیستان با توجه به اینکه وجود منابع آبی آلترناتیو موجب ایجاد حاشیه امنیتی اکولوژیک در منطقه خواهد بود.

- اجرای دوره های آموزشی تکمیلی و تخصصی  کارشناسی جهت دسترسی به اطلاعات بین الملی و  روزآمد در خصوص آخرین روشهای علمی پیرامون استفاده و حفظ منابع آبی

- تهیه  مدل حفاظت از تالاب در قالب  توصیفی و ریاضی با هدف تعیین و تقویت فاکتورهای موثربر حفظ تالاب به نحوی که در زمانهای مختلف کم آبی، بی آبی و پرآبی قابلیت انعطاف و تبدیل داشته و حاوی برنامه کامل حفاظت و احیای تالاب در سناریوهای مختلف باشد.

- تشکیل جلسات کارگروه استانی احیای تالاب هامون بطور منظم و مداوم با مشارکت کلیه ذینفعان در راستای ایجاد مدیریت یکپارچه تالاب و پیگیری احیای تالاب در سطح فرا ملی، ،ملی و منطقه ای

 

به امید روزهای آباد و پرنشاط برای مردم رنجدیده سیستان

 

 

نظرات  

 
-1 #2 کی روش
سلام متن عالی بود چه فیده ک از محیط زیست رفتی و کارخوبی نکردن باهات اقای افسری
بازگو کردن
 
 
-1 #1 hojat piri
Mer30 aaali bud in matn
بازگو کردن
 

اضافه کردن نظر


شما اینجا هستید: Home هامون پیام خسرو افسری و بررسی مشکلات خشکسالی