چهارشنبه, 09 بهمن 1398

باستان شناسی سیستان قسمت پنجم/دکتر رضا مهرآفرین

باستان­شناسی سیستان (قسمت پنجم)

حوزه کهک (Kohak)

   حوزه کهک در طول جغرافیایی 62 45 61 و عرض جغرافیایی31 45 30 واقع شده است. مساحت این حوزه بالغ بر 664 کیلومتر مربع می­باشد که از این مقدار 8/16 درصد معادل 112 کیلومتر مربع در خاک ایران و 2/83 درصد آن (552کیلومتر مربع) در خاک افغانستان قرار دارد (نقشه1).

این حوزه از شرق و جنوب به خاک افغانستان و از شمال و غرب به ترتیب به حوزه­های هیرمند و زهک محدود می­شود. مهمترین روستاهای این حوزه عبارتند از: روستای کهک، ده آزاد، شریف آباد، جریکه، ده لجی، میلک و ...

   حوزه کهک در فاز اول بررسی روشمند باستان­شناختی سیستان در تابستان 1386 هدف پیمایش میدانی قرار گرفت که نتیجه آن شناسایی 26 محوطه در این حوزه بود که از این تعداد  23 محوطه متعلق به دوران تاریخی (اشکانی ساسانی) و ده محوطه به دوران اسلامی تعلق دارند. لازم به ذکر است که تعداد هفت محوطه دارای دو دوره استقراری تاریخی اسلامی می­باشند.

   بزرگترین محوطه دوران تاریخی حوزه کهک مجموعه تپه­های باستانی میلک می­باشند که تعداد آنها حدود 21 مکان باستانی است که در مجاورت یکدیگر واقع شده­اند؛ لیکن عملیات کشاورزی آنها را از یکدیگر جدا نموده است. به نظر می­رسد که این مجموعه یک مکان باستانی بزرگ (شهر یا شهرک) را در دوران آبادانی تشکیل می­داده­اند (اشکال1و2). احتمال این که این مجموعه همان جالق معروف دوره ساسانی در تواریخ باشد، بسیار زیاد است (نقشه2).

   از دیگر محوطه­های بسیار مهم دوران تاریخی این حوزه باید به دَمِ خواجه احمد اشاره نمود که در مجاورت روستای خواجه احمد (دشت میرنظام) واقع شده است.  ارتفاع تقريبي تپه خواجه احمد به 20 متر و قطر سطح فوقاني آن به 75 متر مي‌رسد (اشکال3و4). در بالاي تپه خواجه احمد، يك قلعه مدور با حصاري مستحكم قرار داشته است. هم اكنون پي ديوارهاي خشتي اين حصار و قسمتي از ديوارهاي شرقي آن پا بر جا هستند. سطح فوقاني تپه، تقريباً مسطح است و مي‌توان آثار بناها و ديوارهاي آن را در زير لايه‌هاي نازك ماسه بادي و خاك انباشته شده، مانند دهانه غلامان به خوبي تشخيص داد.

    دور تا دور تپه خواجه احمد، محوطه استقراري وسيعي قرار داشته است. آثار اين شهر يا آبادي وسيع را مي‌توان هم اكنون در شكل قطعات پراكنده سفالينه‌هايي كه اكثر آنها متعلق به قبل از اسلام می­باشند، مشاهده نمود. هيچگونه آثار معماري در اين محوطه ديده نمي‌شود. حدود چهار پنجم اطراف تپه، در زير تپه ماهورهاي ماسه‌اي فرو رفته است. مسلماً در زير اين حجم وسيع، و نيز در زير بستر رسوبي اطراف آن، بناهاي مسكوني قابل توجهي از دوره‌هاي قبل از اسلام وجود داشته است كه دسترسي به آنها فقط از طريق حفاري باستان‌شناسي ممكن است.

   قلعه کهک از آثار بسیار مهم دوره اسلامی این حوزه می­باشد که شرح آن در نوشته­های سیاحان و ماموران تقسیم سیستان در قرن نوزدهم میلادی و در زمان قاجار آمده است. زمان احداث بنا چندان قديمي نيست و حداكثر عمر آن به زمان ناصرالدين شاه باز مي‌گردد. برج و باروي آن به دليل ديوارهاي قطوري كه دارد، تقريباً سالم باقي مانده است. بناي دَم كهك، يك قلعه چهار گوش است كه ابعاد خارجي آن به طور تقريب به 35×20 متر مي‌رسد. در چهار گوشه بنا، چهار برج نيمه مدور و مستحكم ساخته‌اند (شکل5).

 

   بی­بی بانو با ابعاد 30×30 متر در غرب روستاي عسكري كهنه از دیگر بناهای مهم این حوزه است که بر روي تپه­اي به ارتفاع 3 متر در دو طبقه ايجاد شده است. با توجه به وضعيت فعلي بنا كه مي­توان آن را كاملاً بازسازي كرد، احتمالاً به اواخر دوره قاجار و يا پهلوي اول تعلق دارد (شکل6).


 

نقشه1- حوزه کهک

 

 

نقشه2- مجموعه محوطه­های باستانی میلک در جنوب این روستا

 

 

 

 

شکل1- نمایی از محوطه­های باستانی میلک

 

 

شکل2- نمایی نزدیک از محوطه­های میلک که پوشیده از قطعات سفال و جوش کوره است

 

شکل3- عکس هوایی دم خواجه احمد

 

شکل4- دم خواجه احمد

 

 

شکل5- قلعه کهک

 

 

 

شکل6- بی­بی بانو

نظرات  

 
0 #2 صادقی
سلام استاد مهر آفرین امیدوارم هرجاهستید موفق باشد.
بازگو کردن
 
 
+5 #1 خسروی
ازاین سرزمین مردمان بی شماری گذشته اند ،بی نشانه،دکتر مهرآفرین استاد ارجمندی است با آفرینه های ماندگار، روزگارش با تندرستی ونوشته های فراوان همراه باد...
بازگو کردن
 

اضافه کردن نظر


شما اینجا هستید: Home یادداشت باستان شناسی سیستان قسمت پنجم/دکتر رضا مهرآفرین